نگاهی متفاوت به صنعت گردشگری در ایران

مقدمه

وقتی از صنعت گردشگری در ایران حرف می‌زنیم، اکثرا از مزیت‌ها و برتری‌های کشورمان در این صنعت سخن می‌گوییم مثلا ما مناطق بکر، آثارباستانی، اقوام مختلف، پزشکان چیره‌دست و… داریم پس چرا ما سود آنچانی از این صنعت نمی‌بریم ؟!!! شاید بهتر باشد بگوییم نسبت حجم تولید ناخالص در صنعت گردشگری ایران نسبت حجم تولید ناخالص در صنعت گردشگری کشورهایی که میانگین تولید ناخالص داخلی(GDP) آن‌ها نزدیک به کشور ماست تقریبا یک به هزار می‌باشد، یعنی حجم این صنعت در ایران می‌تواند تا هزار برابر برای گردشگران خارجی رشد داشته باشد. در این مطلب قصد داریم به بررسی علت‌های این موضوع بپردازیم.

ویژگی‌های صنعت گردشگری

صنعت گردشگری صنعت به شدت جذابی برای یک کشور است چون این صنعت با اکثر صنایع دیگر در ارتباط می‌باشد و بازیگران زیادی دارد و رونق گرفتنش به این معناست که می‌تواند کشور را از رکود اقتصادی خارج کند و این صنعت به شدت در حال رشد می‌باشد که هر ساله رشدی بین ۳ الی ۴ درصد را تجربه می‌کند و این یعنی ایجاد فرصت‌های و بازار‌های جدید که می‌توان بخشی از آن را هدف قرار داد و درآن فعالیت کرد.

این صنعت دو ویژگی مهم دارد. اول آن که بازیگران این صنعت یعنی بنگاه‌هایی اقتصادی موجود (مثلا یک هتل، آژانس مسافربری، درمانگاه و یا یک مغازه صنایع‌دستی که تقریبا همه آن‌ها در گروه کسب‌وکارهای کوچک و متوسط قرار می‌گیرند ) زیاد و متنوع می‌باشد که این امر باعث می‌شود تحلیل آن کمی دشوار ‌شود ویژگی دوم این صنعت تنوع ارزش‌های پشنهادی می‌باشد که به گردشگر ارائه می‌شود که شاید بعضی از این ارزش‌ها متنافر باشند مثلا برای بعضی از گردشگران ماجراجو عدم قطعیت در سفر یک ارزش و لذت می‌باشد ولی در عین حال برای گردشگری دیگر این موضوع اصلا جالب نباشد و گردشگر به دنبال آرامش باشد  این نشان می‌دهد که این صنعت بیشتر از همه چیز خلاقیت می‌خواهد.

نگاهی متفاوت به گردشگری

به خاطر ویژگی اول در صنعت گردشگری ، همان وجود بازیگران زیاد، باید از تفکر سیستمی بهره برد چون وقتی تعداد و نوع بازیگران زیاد می‌شود اثرات سیستم بیشتر می‌شود. بهتر است کمی این مسئله را باز کنیم خیلی از وقت‌ها در یک سیستم هیچ یک از اجزا به تنهایی مشکلی ندارد ولی وقتی این‌ها کنار هم قرار می‌گیرند، سیستم کار نمی‌کند یا خروجی مناسبی ندارد.

حال ما می‌خواهیم مثالی در صنعت دیگر پیدا کنیم تا درک بهتری از این صنعت داشته باشیم، به عنوان مثال صنعت خودروسازی که صنعتی است که از نظر تعداد اجزا می‌تواند شباهت زیادی با صنعت گرشگری داشته باشد و تفاوت این دو صنعت در آن است که غالب ارزش ایجاد شده در خودروسازی محصول ولی در صنعت گردشگری خدمات است  و این ویژگی باعث می‌شود که ما درک بهتری از صنعت گردشگری پیدا کنیم چون درک محصول خیلی آسان‌تر از خدمات است.

ویژگی بارزی که در صنعت خودروسازی وجود دارد، وجود کمپانی‌ها و برند‌های بزرگی است که در صنعت گردشگری اثری از آن‌ها نیست. حال سوالی خوبی است چرا کمپانی‌های بزرگی در خودروسازی وجود دارد؟ مثلا چه می‌شود ما تک تک قطعات را تهیه کنیم سپس تحویل یک مکانیک دهیم و بعد هر ماشینی که دلمان می‌خواهد را به وجود بیاوریم؟!!! آنقدر این کمپانی‌ها در طول این سده خوب عمل کردند که ما این حرف را به هرکسی بگوییم به ما می‌خندد واقعا مسخر است که ما سیستم تعلیق را از یک شرکت، موتور را از شرکتی دیگر تهیه کنیم و بعد این‌ها را سرهم کنیم .

ولی ما این کار را در صنعت گردشگری می‌کنیم. ما بلیط خریداری می‌کنیم، بعد می‌رویم. در مقصد دنبال هتل می‌گردیم و قطعات سفرمان را خودمان خریداری می‌کنیم و مونتاژ می‌کنیم ولی بعضی‌ها این کار را نمی‌کنند آن‌ها در یک تور مسافرتی شرکت می‌کنند و همه چیز را بر عهده آن می‌گذارند تا آن‌ها مونتاژ کنند. خب مشکل کجاست و چرا مردم از تورها استقبال نمی‌کنند. مردم از تور‌ها استقبال می‌کنند ولی نه در کشور ما . یک فرد وقتی سفر می‌رود، کل سفر را یک بسته می‌بیند و آن را با بسته‌های دیگر تفریحی مثل سینما، تئاتر و… مقایسه می‌کند. برای اینکه یک فرد یک سفر را انتخاب کند، باید برآیند ارزش‌هایی که آن سفر دارد بیشتر از ارزش‌های دیگر باشد.

مسئله دیگری نیز وجود دارد. بازاریابی، تبلیغات و برند سازی در صنعت گردشگری ما ضعیف است البته هیچ یک از شرکت‌های قطعه‌سازی را مردم به خوبی نمی‌شناسند و برای این شرکت‌های قطعه‌سازی هم مهم نیست که مردم آن‌ها را بشناسند؛ چون مشتری آن‌ها کمپانی‌های اتومبیل‌سازی است نه مردم عادی. با این وجود مسئله بازاریابی و تبلیغات هم از دوش شرکت‌های کوچک برداشته‌شده و برعهده کمپانی‌های بزرگ است.

وقتی سایز یک شرکت بزرگ می‌شود؛ یعنی تعداد مشتری‌ها افزایش می‌یابد. حال برندسازی، تحلیل رفتار مشتری و استفاده از تکنولوژی‌های پیشرفته به صرفه خواهد بود؛ مثلا یکی از علومی که در حال رشد است علم‌داده می‌باشد که با وجود مشتری‌های زیاد مکان‌های مختلف و شبکه‎های اجتماعی فعال می‌تواند کمک شایانی به این کمپانی‌های بزرگ برای رشد بازار خود انجام دهد. رشد این کمپانی‎ها یعنی رشد صنعت گردشگری و ایجاد درآمد برای این بنگاه‌های کوچک و متوسط در کشور.

ویژگی دوم صنعت گردشگری ، تنوع ارزش‌های پشنهادی به مسافر بود؛ این یعنی که ارزش‌ها که منشاء آن نیاز‌ها هستند، نیاز‌های متفاوتی هست و نمی‌شود آن‌ها را در یک طبقه از هرم مازلو جای داد و علاوه بر آن این نیاز‌ها ملموس نیستند و این نیازها باید توسط کسب­وکارهایی این صنعت کشف و رفع شود.

این مطلب چیزی جز خلاقیت را در کسب و کاهای گردشگری را نتیجه نمی‌دهد. حال که این موضوع روشن شد، کسب ­وکارهای ایرانی در صنعت گردشگری به چه اندازه نوآوری دارند و راه ایجاد این نوآوری در این صنعت چیست؟ با فراگیرشدن کسب ­وکارهای نوپا در اکوسیستم کارآفرینی کشور و حمایت معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری از شرکت‌های خلاق، امیدواریم این دو موضوع به هم گره بخورد و شاهد ایجاد شرکت‌های خلاق و تولیدکننده ثروت در صنعت گردشگری باشیم ولی راهی هم برای رونق و قوت بخشیدن به کسب و کارهای قدیمی این صنعت وجود دارد و آن هم استفاده از نوآوری باز است که این موضوع هم در کشور مورد توجه قرار گرفته و در حال رشد می‌باشد که هنوز جای کار بسیار دارد ولی در آینده می‌تواند بسیار کمک­رسان کسب­وکارهای قدیمی صنعت گردشگری باشد تا آن‌ها نیز از این خلاقیت بهره بگیرند.

ما به شباهت‌های صنعت خودروسازی و صنعت گردشگری پرداختیم و از این قضیه برای الهام گرفتن برای صنعت گردشگری استفاده کردیم، ولی غافل از این نباشیم که این دو صنعت تفاوتی هم باهم دارند.

در صنعت خودروسازی معمولا تعداد محصولات محدود می‌باشد و این محصولات آنچنان شخصی‌سازی نشده‌اند؛ شاید به خاطر این است که این صنعت حول یک نیاز ضروری و غیر احساسی شکل گرفته شده است و آن هم نیاز به جابجایی می‌باشد، البته اتومبیل‌ها تنها نیاز جابه‌جایی ما را رفع نمی‌کنند بلکه احساس ما را درگیر کرده و بیشتر ارزشی که اتومبیل‌ها در اختیار ما قرار می‌دهند از نوع غیرضروری می‌باشد. ( مثل نیاز مورد توجه قرار گرفتن که مردم با خرید برند‌ها این نیاز خود را رفع می‌کنند )

صنعت گردشگری جزء صنایعی که در زمره صنایع سرگرمی قرار می‌گیرد( به جز بخش‌هایی مثل گردشگری سلامت و… ) و در آن نیاز ضروری وجود ندارد. این باعث می‌شود تفاوتی اساسی شکل گیرد. گردشگران هر یک برای خود سرویس‌هایی جداگانه و شخصی‌سازی شده می‌خواهند و مثل خودروسازی نیست که محصولات یک شکل باشند که باید حواس بازیگران این صنعت به این مسئله نیز باشد.

اگر دولت و حاکمیت می‌خواهد به این صنعت کمک کند، لازم نیست اعتبار مالی تزریق کند. به جای آن می‌تواند از کارشناسانی مثل دکترعلینقی مشایخی، جمشید قراجه داغی و… دعوت کند تا از ایشان کمک بگیرند تا دولت بتواند با عینک تفکر سیستمی به این مسئله نگاه کند و بداند که مشکل اساسی این صنعت نبود هتل نیست؛ چون اگر درآمد باشد، خود به خود هتل ایجاد می‌شود ولی همه این‌ موارد زمان می‌خواهد ولی چنین افرادی کمک می‌کنند نقطه اثرها شناسایی شوند تا سرعت این رشد افزایش یابد.

نشریه سامانه نو -شماره صنعت گردشگری

گردآورنده: محمد یدی
برگرفته از نشریه مهندسی صنایع سامانه‌ نو شماره صنعت گردشگری

نقشه‌ راه مدیریت فرآیندهای کسب‌وکار

در مقاله ” تاریخچه مدیریت فرآیند کسب وکار” در مورد تاریخچه مدیریت فرآیند‌های کسب‌وکار و همچنین نقش آن در مهندسی صنایع صحبت شد. در نوشته‌ی پیش رو قصد داریم درباره‌ی نقشه‌ راه مدیریت فرآیندهای کسب‌وکار، به سوالات زیر پاسخ دهیم:

  • چگونه می‌توانیم BPM را در سازمان‌ها استقرار دهیم؟
  • برای این کار، چه گام‌هایی لازم است برداشته شود؟
  • چه مراحلی باید طی شود؟
  • چه نیازمندی‌هایی داریم؟
  • از چه ابزارهایی باید استفاده کنیم؟
  • با چه استانداردهایی باید آشنا باشیم؟

نقشه راه مدیریت فرآیندهای کسب‌وکار از ۶ فاز تشکیل شده است:

نقشه راه مدیریت فرآیندهای کسب‌وکار

فاز صفر تا پنج

فاز صفر شامل متقاعدسازی مدیران ارشد جهت کسب همراهی آن‌ها و آماده‌سازی سازمان و به وجود آوردن ظرفیت لازم بین افراد سازمان است تا با مقاومت کم‌تری در اجرای پروژه مواجه باشیم.

در فاز یک محدوده و دامنه‌ی کار را مشخص می‌کنیم؛ فرایندی را به عنوان اولین فرایند برای پیاده‌سازی، انتخاب می‌کنیم و مدل‌سازی را آغاز می‌کنیم.

فاز دوم به تعریف شاخص‌هایی برای اندازه‌گیری فرایندهای موجود اختصاص دارد. منظور از اندازه‌گیری، سنجش کارایی فرایند و اثربخشی فرایند خواهد‌بود.

سپس در فاز سوم، با تجزیه و تحلیل وضع موجود، فاصله‌ی بین وضع موجود و مطلوب را می‌سنجیم. در ادامه به طراحی برنامه پرداخته و در فاز چهارم، طرح را تحت عنوان پروژه‌ی بهبود اجرا می‌کنیم.

فاز صفر: متقاعدسازی و آماده‌سازی

فاز صفر در پیاده سازی مدیریت فرآیند
گام‌های فاز صفر

در قدم اول، باید جایگاه کارشناس، طوری به مدیران ارشد معرفی شود که مدیران، پیشنهادات وی را بپذیرند و دید مثبتی نسبت به او داشته باشند.

فردی که قصد متقاعد کردن مدیر سازمان را دارد، باید با مبانی و اصول متقاعدسازی آشنا بوده و آن‌ها را به درستی به کار ببندد (قدم دوم). صرفا بیان این که اجرای مدیریت فرآیندهای کسب‌وکاربه سود سازمان خواهد بود و موجب تسهیل کارها و کاهش هزینه‌ها می‌شود، نمی‌تواند کافی باشد؛ بلکه مطالبی که بیان می‌کنیم، نحوه و زمان بیان و موارد بسیار دیگر، در تاثیرگذاری پیام، موثر است.

در قدم سوم، باید تعریف فرایند و مفاهیم مرتبط را به درستی بشناسیم.

در گام چهارم، باید به طور دقیق تعیین کنیم مدیریت فرایندها چه کمکی به سازمان ما می‌کند، چرا باید مدیریت فرآیندهای کسب‌وکاردر سازمان ما اجرا شود و… سپس استراتژی خود را با توجه به استراتژی کلی سازمان و همسو با آن، طرح‌ریزی کنیم.

در مرحله‌ی روش‌های اجرا، با بررسی روش‌های موجود در دنیا به روش کار بهینه‌ی خود، دست می‌یابیم. برخی از روش‌های متداول را در ادامه مشاهده می‌کنید.

برخی از روش‌های اجرایی مدیریت فرآیند

فاز اول: قاب‌بندی و شناسایی فرایند

فاز اول در مدیریت فرآیندهای کسب‌وکار
گام‌های فاز اول


اهمیت قدم اول در این فاز این است که مصاحبه‌ها با چه کسانی صورت گیرند و چه نتایجی حاصل گردد. فرد انتخابی، می‌تواند یکی از افراد کلیدی سازمان یا یکی از افراد درگیر در اجرای فرایند یا هریک از ذی‌نفعان فرایند باشد.

قدم اول را به صورت زیر بخش‌بندی می‌کنیم:

قبل از برگزاری مصاحبه، باید نیازها را بسنجیم و بستر لازم برای مصاحبه را فراهم کنیم؛ به طور مثال در صورت ضرورت به کسب اطلاعات درباره‌ی سازمان یا فرد موردنظر بپردازیم یا به فرد، اطلاعاتی ارائه کنیم و یا پرسشنامه‌ای مناسب، تهیه کنیم.

گاهی مصاحبه‌شونده، صریح سخن نمی‌گوید و شرح فعالیت‎‌هایش را به طور دقیق ارائه نمی‌دهد و صرفا سعی دارد چیزی را بیان کند که جلوه‌ی صحیحی دارد یا ادعا کند که در طول زمان کاری، وقت اضافه‌ای ندارد. برای مدیریت درست فرد و کسب اطلاعات موردنیاز از وی، باید سوالات درست و به شکل درست، مطرح کنیم. سوالات باید از جنسی باشند که با پاسخ‌های آن‌ها، حتما بتوانیم توالی انجام کار را مشخص کنیم تا به دست آوردن لیست فرایندی، ممکن شود. ابتدا باید سوالات کلی‌تری مطرح کنیم تا بتوانیم تخمینی از اصل فرایندها داشته‌باشیم؛ سپس وارد جزئیات هر فرایند شویم و از نحوه‌ی دقیق انجام هر فرایند، ورودی‌ها، گام‌ها و خروجی‌ها، پرسش‌هایی مطرح کنیم.

نهایتاً در گام چهارم، باید به پیاده‌سازی جلسه‌ی مصاحبه بپردازیم. در این مرحله، از ترکیب اطلاعات حاصل از مصاحبه‌ها، فرایندها را به‌طور کامل شناسایی می‌کنیم تا بتوانیم مدل‌سازی را به انجام برسانیم.

سپس لیست فرایندها را تهیه و اولویت‌بندی می‌کنیم. برای اولویت‌بندی منطقی و دقیق فرایندها، نیاز به شاخص‌های علمی داریم. برخی از مهم‌ترین شاخص‌ها که باید مدنظر قرار داده‌شوند، شامل موارد زیر است:

  • تاثیر در اهداف کلیدی
  • عملکرد نامناسب
  • امکان‌پذیری تغییر
  • امکان مکانیزاسیون

این شاخص‌ها با مطالعه‌ی چندین مقاله، انتخاب شده‌اند و تقریبا در اغلب سازمان‌ها، کافی هستند؛ اما ممکن است فراخور نیاز سازمان، یک یا دو مورد دیگر، به موارد ذکر شده، اضافه گردد. بازه‌ی مناسبی برای امتیازدهی انتخاب می‌کنیم و به هر شاخص نیز، ضریب وزنی متناسبی، تخصیص می‌دهیم که این ضریب با نظر خبره در سازمان، تعیین می‌شود.

در ادامه باید یک نقشه‌ی فرایندی تهیه کنیم تا یک دید کلی از سازمان داشته باشیم، زنجیره‌ی ارزش سازمان (فرایندهای اصلی) را به طور مشخص بیابیم و بتوانیم فعالیت‌های پشتیبان و ماموریتی را تفکیک کنیم (مرحله‌ی طبقه‌بندی فرایندها).بعد از طبقه‌بندی فرایندها، هر فرایند را به زیرفرایندهایی می‌شکنیم و سطوح را تعیین می‌کنیم.

با بررسی ارتباطات بین فرایندها، گروه‌های فرایندی تعیین می‌شوند و با توجه به گروه‌های تعیین‌شده، دسته‌های فرآیندی مختلف سازمانی (فرآیندهای اداری، بازرگانی و …)، تفکیک شده و نقاط تاثیر آن‌ها بر زنجیره ارزش را به‌دست می‌آید.

سپس به سراغ مدل‌های مرجع می‌رویم. این مدل ها، توسط موسسات تحقیقاتی و دانشگاهی، بر اساس بهترین تجربیات سازمان‌های پیشرو تهیه گردیده‌است و مدل جامعی از مدیریت فرآیندهای کسب‌وکار را به صورت عام و یا مختص هر صنعت یا فرایند پیشنهاد می‌دهد. در این مدل‌ها، یکپارچگی میان اجزا و زیرفرایندها مشخص و به تمامی زیر فرایندهای ارزش‌افزا در هر حوزه‌ی فرایندی پرداخته‌شده‌است.

در قدم بعدی به مدل‌سازی فرایند منتخب می‌پردازیم؛ برای این کار، لازم است استاندارد مشخصی را در نظر بگیریم و ابزارهای موردنیاز مدل‌سازی را تعیین کنیم که هم‌اکنون استانداردها و ابزارها، تنوع بالایی دارند که با در نظر گرفتن میزان توانایی هریک در مدل‌سازی و هزینه‌ی هرکدام، دست به انتخاب می‌زنیم.

ابزارهای مدلسازی فرآیند
ابزارهای مدلسازی فرآیند

فاز دوم: اندازه‌گیری وضع موجود فرایندها

گام‌های فاز دوم در مدیریت فرآیندهای کسب‌وکار
گام‌های فاز دوم

برای اندازه‌گیری وضع موجود، ما باید شاخص‌هایی از جنس زمان، هزینه و کیفیت، تعریف کنیم.برای تهیه‌ی شناسنامه‌ی فرایند، ورودی و خروجی و ارتباطات فرایند را مشخص می‌کنیم. و نهایتا در قدم سوم، فرایندهای شناسنامه دار را با شاخص‌های تعریف شده، اندازه‌گیری می‌کنیم.

فاز سوم: تحلیل شکاف وضع موجود و مطلوب فرایند

گام‌های فاز سوم در مدیریت فرآیندهای کسب‌وکار
گام‌های فاز سوم

ابتدا باید بدانیم که سازمان ما تا چه اندازه می‌تواند از وضع کنونی خود، فراتر برود. باید قدم‌های پیشرفت را به طور منطقی و متناسب با بلوغ سازمانی، تعریف کنیم. «مدل‌های بلوغ فرآیندی» ابزارهای مناسبی هستند که با کمک آن‌ها می‌توان سطح بلوغ سازمانی در حوزه مدیریت فرآیندهای کسب‌وکار را تشخیص داد و برای آن، برنامه‌ریزی کرد. مدل بلوغ، سطوحی را شرح می‌دهد که یک سازمان از سطح اولیه‌ی بلوغ به سمت سازمان بالغ حرکت می‌کند. پروژه‌ای موفق خواهد بود که بهبود را به صورت مرحله‌ای پیش ببرد.

فاز چهارم: بهبود

گام‌های فاز چهارم در مدیریت فرآیندهای کسب‌وکار
گام‌های فاز چهارم

ابتدا باید اقدامات لازم برای بهبود را مشخص و برنامه‌ریزی صحیحی برای اجرای فعالیت‌ها ارائه کنیم. اجرای راهکارها باید به کمک خود کارکنان اجرا شود. این مرحله، نیازمند ایجاد انگیزه در کارکنان برای حرکت به سمت تغییر است. یکی از راه‌های انگیزش، مشارکت دادن کارکنان در تصمیم‌گیری است؛ به طور مثال، می‌توان برای تعیین اقدامات اجرایی، جلسات طوفان فکری با حضور کارکنان، تدارک دید. تهیه‌ی گزارش اهمیت بسیار بالایی دارد.

فاز پنجم: ارزیابی و بهبود مستمر

گام‌های فاز پنجم در مدیریت فرآیندهای کسب‌وکار
گام‌های فاز پنجم

مجدداً در این قسمت، مقایسه‌ای بین وضع پیشین و کنونی انجام می‌دهیم. اگر در این مرحله، باز هم نقصی دیدیم، اقدامات پیشگیرانه‌ای تعریف می‌کنیم و این اقدامات را در قدم بازنگری و بازطراحی، اعمال می‌کنیم و دوباره اجرا می‌کنیم و این مسیر را به صورت چرخه‌ای، تکرار می‌کنیم تا بهبود مستمر شکل گیرد و به بهبود کامل فرایند برسیم.

نهایتاً با بالغ‌شدن سازمان در حوزه‌ی مدیریت فرآیندهای کسب‌وکار، فرآیند‌ها به‌صورت یکپارچه اجرا شده و فرآیندها، هم‌راستا با استراتژی سازمان، پیش خواهندرفت.

منابع
www.bpmtalk.ir 
www.academy.faragostar.net
www.bpms.rayvarz.com

نشریه مهندسی صنایع سامانه نو

گردآورنده: سارا صلاحی‌نژاد
برگرفته از نشریه مهندسی صنایع سامانه‌ نو شماره مدیریت فرآیندهای کسب‌وکار

لجستیک بیمارستانی

از عواملــی کــه در انتقــال بیمــار درون بیمارســتان و بیــن بیمارســتان‌ها حائــز اهمیــت اســت، ایمنــی بیمــار، هزینــه صــرف شـده در انتقـال بیمـار و زمـان سـپری شـده در ایـن مسـیر ودر حالت کلی لجستیک بیمارستانی اسـت.که یکی از زیر شاخه های مهم مهندسی صنایع به شمار می رود.

سیســتم اورژانــس در بیمارســتان‌ها از اهمیــت زیــادی برخــوردار اســت. در ایــن بخــش نیــاز بیمــاران نیــز بســیار متنــوع است؛ بایـد بـه گونه‌ای برنامه‌ریـزی شـود کـه نیـاز آنهـا در بهینه‌تریـن زمـان ممکـن برطـرف شـود. زمـان و مسـیر دو عامـل بسـیار مهـم در معمــاری بیمارســتان هــا است و از طریــق مدل‌هــای مســیریابی و تخصیــص تجهیــزات می‌تــوان زمــان انتقــال بیمــاران را کاهــش داد و ســلامت بیمــاران را تضمیــن نمــود.

بهینه سازی در سیستم های سلامت

مهندســی مجــدد در بیمارســتان و اســتفاده از روش‌هــای نویــن ماننـد اینترنـت اشـیا در حـوزه لجسـتیک بیمارسـتان باعـث بهبـود چشــمگیری در هزینه‌هــای کیفیــت و ایمنــی بخش‌هــای مختلــف بیمارسـتان شـده اسـت.

تصمیمـات مهـم و مدیریتـی در لجسـتیک بیمارسـتان، انتخـاب نـوع وسـیله نقلیـه بـرای حمـل مـواد، بیمـار و دارو است. عوامــل مهــم و تأثیرگــذار در مســیریابی وســایل نقلیـه، زمـان انتقـال، ظرفیـت وسـیله نقلیـه و تعـادل وسـیله نقلیـه اسـت؛ کـه همـه ایـن تصمیمـات در حـوزه لجسـتیک بیمارسـتان گرفتــه می‌شــود.

یکپارچه سازی در بیمارستان

بخش‌های زیر در یک بیمارستان به یکپارچه‌سازی نیاز دارد:

  • واحدهــای عملکــردی ماننــد خشکشــوئی و انبــارداری
  • توزیع‌ های دارو و کالا به‌صورت روزانه وهفتگی
  • فرآیند دریافت و پخش دارو
  • محاسبه هزینه‌های بیمارستان
  • انتخاب تجهیزات برای بخش‌های مختلف بیمارستان
  • بهینه‌ســازی فرآینــد بیمــاران در بخشــهای مختلــف و اورژانــس

سازماندهی اتاق عمل

اتــاق عمــل محلــی اســت کــه بزرگتریــن ارزش‌هــای بالقــوه بیمارســتان در آن قــرار دارد. درعین حــال می‌توانــد بهتریــن راه بــرای جبــران کمبــود هزینــه بیمارســتان باشــد. فرآیندهــای لجسـتیکی نقـش مهمـی را بـرای یـک عمـل جراحـی مناسـب ایفـا می کنــد.

برنامه‌ریــزی، ســازماندهی و ســازماندهی مجــدد یــک اتــاق عمــل مســتلزم تــلاش بســیار زیــاد ســازمان اســت. با این وجــود اتـاق عمـل و اطـراف آن عامـل موفقیـت بسـیار مهمـی در زمینـه لجسـتیک اسـت، کـه هزینـه، زمـان و کیفیـت را بهبـود می‌بخشـد.

مفاهیـم نوآورانـه موجـب می‌شـود تـا از ظرفیـت اتـاق عمـل بیشـتر اسـتفاده شـود و زمـان عمـل کاهـش یابـد. اسـتفاده از دسـتیاران مراقبـت وسـایل نقلیـه می‌توانـد گسـترش زیـادی در رقابـت داشـته باشــد و مزیــت رقابتــی بالایــی بــرای لجســتیک ایفــا کنــد. بــرای نیازهـای عملیاتـی مثـل محصـولات دارویـی، محصـولات اسـتریل و محصـولات پزشـکی و همچنیـن تعییـن یـک منطقـه بـرای ارائـه تجهیـزات اتـاق عمـل بایـد برنامه‌ریـزی شـود.

لجستیک بیمار

انتقــال بیمــار داخــل و بیــن بیمارســتان‌ها یکــی از جنبه‌هــای مهــم لجســتیک بیمــار اســت کــه بــرای بهبــود مدیریــت بیمــار انجــام می‌شــود. ممکــن اســت ایــن انتقــال بــرای بــردن بیمــار از مرکــزی بــه مرکــز دیگــر در بیمارســتان باشــد. هــدف اصلــی در همــه ایــن انتقال‌هــا حفــظ و تــداوم مراقبت‌هــای پزشــکی بیمــار اســت.

لجستیک بیمارستانی در مهندسی صنایع

عناصـر کلیـدی در انتقـال امـن عبارت‌انـد از:
تصمیمگیـری بـرای انتقـال و ارتباطـات، تثبیـت قبـل از انتقـال و آماده‌سـازی، انتخـاب حالــت مناســب انتقــال، تجهیــزات و نظــارت موردنیــاز در حیــن انتقــال و درنهایــت مستندســازی انتقــال بیمــار. اگــر نقل و انتقــال بیمــار به‌درســتی انجــام نشــود می‌توانــد بــه خطــرات جــدی و حتـی مـرگ بیمـار منجـر شـود.

سیستم لوله پنوماتیک

سیســتم لوله‌هــای پنوماتیــک سیســتمی اســت کــه از لوله‌هــا و فشــار هــوا بــرای انتقــال ســریع دارو، نمونه‌هــای آزمایشــگاهی، خـون و غیـره اسـتفاده می‌شـود. سـوئیس پیشـگام ایـن فنـاوری بــرای انتقــال در بیمارســتان اســت. ایــن صنعــت فوایــد زیــادی داشــته اســت ماننــد:

  • تغییر در سرعت تحویل
  • ارائه راه‌حل زنجیرهای برای نگهداری و تحویل امن
  • سیستم مسیریابی پویا

مدیر تحویل در سیستم پنوماتیک

مدیـر تحویـل بایـد تمـام جزئیـات بـرای انتقـال را پوشـش دهـد. ازجملـه وضعیـت، محـل تحویـل و روش تحویـل. سیسـتم به‌طـور مســتقیم بــا نرم‌افــزار مدیریــت ارتبــاط برقــرار می‌کنــد و بعــد از به‌روزرســانی شــدن منتقــل می‌شــود.

سیستم حمل و نقل لوله پنوماتیک

سیســتم پنوماتیــک امنیــت و دقــت بالایــی دارد و بــرای کاهــش زمــان حمل ونقــل بســیار مفیــد بــوده اســت. هــر دو ایســتگاه ارســال و دریافــت دارای پنل‌هــای کنتــرل هســتند. ایــن سیســتم از ایجــاد ازدحــام در بیمارســتان جلوگیــری می‌کنــد و در آن بــه کمــک فشــار هــوای کنترل‌شــده انتقــال صــورت می‌گیــرد.

گاهــی ایــن سیســتم دارای طــول زیــادی اســت؛ بنابرایــن فشــار هــوا بایــد به‌طــور کامــل تنظیــم باشــد. هــم در طــرف فرســتنده و هـم طـرف گیرنـده زنـگ و یـا چـراغ چشـمک زنـی وجـود دارد کــه از ارســال و دریافــت وســیله خبــر می‌دهــد.

درســت ماننــد یــک جاروبرقــی کــه از قــدرت مکــش اســتفاده می‌کنــد ایــن ابــزار نیــز همیــن کار را می‌کنــد. ســرعت حمــل کالا در ایــن سیســتم بــه ۱۰ متــر در ثانیــه هــم میرســد کــه تقریبا ۵ برابــر ســرعت یــک فــرد اســت.

بیشــتر لوله‌هــای پنوماتیــک یــک شــبکه ســاده از چندیــن فرســتنده و دریافت کننــده تشــکیل شده‌اســت. در بیمارســتان‌ها ممکــن اســت تــا ۵۰۰ ایســتگاه بــرای ارســال و دریافــت وجــود داشــته باشــد کــه می‌توانــد یــک سیســتم نقل و انتقــال پیچیــده را داشــته باشــد.

نشریه سامانه نو شماره سیستم های سلامت

گردآورنده: نیلوفر شیروانی بروجنی
برگرفته از نشریه مهندسی صنایع سامانه‌نو شماره سیستم‌های سلامت

بکارگیری سیستم مدیریت فرآیند کسب‌وکار (BPM) در بهبود عملکرد سازمان ها

امـروزه کسـب وکارها بـا تغییـرات سـریعی رو بـه رو هسـتند و در فضـای رقابتـی کنونـی، سـازمانی می توانـد موفـق باشـد کـه برنامـه لازم بـرای رویارویــی بــا ایــن تغییــرات را داشــته باشــد و بــه گونــه ای در مقابــل آن هـا بـه صورتـی انعطاف پذیـر عمـل کنـد. یکـی از رویکردهایـی کـه بـه ایـن منظـور می تـوان از آن کمـک گرفـت، رویکـرد فرآیند محـوری و مدیریـت مبتنـی بـر فرآینـد اسـت. در ایـن رویکـرد فرآیندهـا هسـته اصلــی کســب وکار ســازمان هســتند. در گذشــته ســازمان ها سیســتم جداگانـه ای را بـرای هـر فرآینـد در نظـر میگرفتنـد. بـه دلیـل طراحـی جداگانــه بــرای هــر یــک از ایــن سیســتم ها و همچنیــن عــدم امــکان ارتبــاط بیــن آن هــا، اهــداف کلــی ســازمان بــه صــورت مطلوبــی بــرآورده نمی شــد. از ایــن رو سیســتم های یکپارچــه ســازمانی شــکل گرفتنــد. در نهایــت بــرای ســازماندهی بــه ایــن سیســتم ها، مدیریــت فرآیندهــای کســب وکار مطــرح شــد کــه بــا داشــتن الگوهــای متعــدد مـورد نیـاز سـازمان ها، روشـی یکپارچـه بـرای تعریـف، اجـرا، بازبینـی و مدیریـت فرآیندهـای کسـب وکار سـازمان ها ارائـه میدهـد و بـا اسـتفاده از روش هــا و ابزارهــا مدیریــت امــور را ســاده تر میکنــد. بــه طــوری کـه امـروزه مدیریـت فرآیندهـای کسـب وکار یـک عامـل مهـم بـرای موفقیـت سـازمان ها محسـوب می شـود.

فنـاوری اطلاعات در مدیریـت کسـب وکار نقـش مثبتـی را ایفـا میکند. در واقـع میتـوان گفـت کـه مدیریـت فرآیندهـای کسـب وکار پارادایمـی مرکــب از مفاهیــم مدیریتــی و فنــاوری اطلاعات اســت. پیاده ســازی مدیریــت فرآیندهــای کســب وکار در بســتر سیســتم های اطلاعاتــی مـدرن اتفـاق می افتـد. مبنـای معمـاری سیسـتمهای اطلاعاتـی مـدرن، مدیریــت و بهبــود فرآیندهــای کســب وکار اســت تــا فرآینــد گــردش وظایـف، اطلاعات و کار در سـازمان روان تـر شـده و بهـره وری سـازمان نیـز ارتقـا یابـد. در واقـع سیسـتم های اطلاعاتـی مـدرن تـلاش می کننـد تـا بـا بهبـود فرآیندهـای کسـب وکار، سـایر جنبه هـا نیـز بهبـود یافتـه و در درازمـدت شـاهد رشـد مالـی شـرکت و رضایـت مشـتریان باشـیم. اســتفاده از فنــاوری اطلاعات در ســازمان توانایــی ســازمان بــرای مدیریــت بهتــر فرآینــد تغییــرات را افزایــش می دهــد. ســازمان هایی کــه بــرای تحقــق ماموریت هــای خــود از فنــاوری اطلاعات اســتفاده می کننـد، بایـد بـرای مواجهـه بـا تغییـرات مختلـف و چابکـی بیشـتر، جنبه هــای مختلــف سیســتم های اطلاعاتــی خــود شــامل فرآیندهــا، قوانیـن، کاربـران، حـق دسترسـی ها و مـدل داده ای آن را تغییـر دهنـد.

چرخه حیات BPM

در BPM هــر فرآینــد بایــد بــا توجــه بــه وضــع موجــود پیاده ســازی شــود و ســپس در طــول زمــان می تــوان فرآینــد مــورد نظــر را بهبــود بخشـید و بـه وضعیـت مطلـوب رسـید. ایـن روال ممکـن اسـت بارهـا در مـورد هریـک از فرآیندهـا اجـرا گـردد. از ایـن رو چرخـه حیـات BPM تکـرار شـونده اسـت و در هـر تکـرار بایـد ارزش افـزوده ای بـه فرآینـد و منطــق کاری آن اضافــه گــردد. در مــورد پروژه هــای BPM نیــز ماننــد دیگــر پروژه هــای اطلاعاتــی ســازمانی لازم اســت در ســازمان، زمینه سـازی هایی انجـام شـود ماننـد انـواع فرهنگ سـازی در سـازمان. در ادامه مراحل چرخه حیات BPM را بررسی می کنیم.

• مدلسازی و طراحی

در ایـن مرحلـه، منطـق کسـب وکار و فرآیندهـای موجـود مدل می شـوند. دیـدگاه BPM بـر ایـن مبنـا اسـت کـه در ابتـدا لازم نیسـت فرآیندهـای کســب وکار بهینــه گردنــد، بلکــه میتــوان وضعیــت موجــود را مــدل ســاخت و ســپس بــا اســتفاده از مکانیزم هایــی کــه سیســتم BPM در اختیــار می گــذارد، فرآیندهــا را بهبــود بخشــید. بــه منظــور مدلســازی کامــل منطــق کســب وکار لازم اســت در ابتــدا قوانیــن کســب وکار را مدلســازی نماییــم کــه ایــن کار از طریــق موتــور قوانیــن کســب وکار ممکــن میگــردد. از طریــق ایــن موتــور میتــوان قوانیــن کســب وکار را مـدل نمـود و در طـول زمـان، تغییـرات لازم را در آن هـا اعمـال کـرد؛ بـدون آن کـه نیـازی بـه تغییـر در سـایر اجـزای کسـب وکار باشـد.

• توسعه و استقرار

بعــد از شناســایی و مــدل کــردن فرآیندهــای کســب وکار، لازم اســت فرآیندهـای مربوطـه را بـه همـراه قوانیـن کسـب وکار پیاده سـازی نمـود و در ســازمان مســتقر ســاخت. کلیــه سیســتم های قدیمــی (system legacy) بایــد از طریــق سیســتم BPM متصــل و یکپارچــه شــوند. مجــزا بــودن محل هــای نگهــداری قوانیــن کســب وکار و فرآیندهــای کسـب وکار ایـن امـکان را فراهـم می سـازد کـه بتـوان تغییـرات قوانیـن کســب و کار را بــدون دخالــت دادن فرآیندهــای کســب وکار مدیریــت کـرد.

• مدیریت و تعامل

پـس از اسـتقرار سیسـتم در سـازمان، افـراد مختلـف بـا توجـه بـه نقشـی کــه در ســازمان ایفــا می کننــد، می تواننــد فرآیندهــا را اجــرا کننــد. به عنــوان مثــال، کاربــران کســبوکار بعــد از اســتقرار فرآیندهــای مکانیـزه شـده در سـازمان بایـد کارهایـی از قبیـل تأییـد یـا رد برخـی تصمیمـات کلیـدی و مدیریـت اسـتثناهای خـارج از اسـتراتژی معمـول ســازمان را انجــام دهنــد، مدیــران و ناظــران بــر اجــرای فرآیندهــا بــه طـور مؤثـر و بهینـه نظـارت کننـد و متخصصـان IT بایـد فرآیندهـای مکانیـزه را از لحـاظ تطابـق بـا اسـتانداردهای مختلـف مدیریـت نماینـد.

• تحلیل و بهینه‌سازی

اســتقرار فرآیندهــا در ســازمان بــه منزلــه اتمــام کار نیســت، بلکــه از ایـن پـس کاربـران حـوزه کسـب وکار بایـد بتواننـد اجـرای فرآیندهـا را بــر اســاس یــک ســری از پارامترهــای کلیــدی در زمینــه اندازه گیــری کارایـی فرآیندهـا، تحلیـل نماینـد و در صـورت لـزوم، تغییـرات لازم را در فرآیندهـا اعمـال کننـد تـا از ایـن طریـق، کارایـی فرآیندهـا افزایـش یابــد و هــر نــوع بهینه ســازی مــورد نیــاز در مــورد آن هــا اعمــال گــردد. بــه وســیله ایــن قابلیــت، کاربــران حــوزه کســب وکار میتواننــد تصمیم گیری هــای مرتبــط بــا فرآیندهــا را در زمــان اجــرای سیســتم مشــخص نماینــد و در همــان جــا آن هــا را اعمــال کننــد.

گردآورنده: پریوش خلیلی
برگرفته از نشریه سامانه‌نو “مدیریت فرآیند‌های کسب و کار


اطلاعات بیشتر درمورد شماره
مدیریت فرآیند‌های کسب و کار



تعامل مدیریت فرآیند کسب وکار با اینترنت اشیا

جهان مــا بــه صــورت روزافــزون توســط تعــداد عظیمــی از دســتگاه‌‌ها بــه هــم متصــل شد‌هاســت. بــه طــور خــاص دســتگاه‌‌های الکتریکــی و الکترونیکــی کــه بــا سنســور‌ها و فعالکننده‌‌ها تجهیــز شــد‌هاند و امــکان دریافــت داده‌‌ها، واکنـش نسـبت بـه داده‌‌ها، جمـع آوری و تبـادل داده‌‌ها از طریـق شــبکه‌‌های ارتباطــی شــامل اینترنــت را دارنــد. اینترنــت اشــیا امــکان رصــد مــداوم رویداد‌ها را بــر اســاس اطلاعـات دسـتگاه‌‌ها (ابزار‌های پوشـیدنی، چراغ‌های راهنمایـی، برج‌های دیده بانــی، سنســور‌های ماشــین‌ها و ماشــین آلات و… ) ایجــاد میکنــد و همچنیــن فرصــت تحلیــل ایــن داده‌‌ها در محیط‌‌‌های هوشــمند ( خانه‌‌‌های هوشــمند، لجســتیک‌‌های هوشــمند و )… را فراهــم می‌آورد.

داده‌‌‌های اینترنــت اشــیا از ســه جنــس متفــاوت هســتند:

کلان داده‌‌‌ها، داده‌‌‌های انســانی، داده‌‌‌های فرآینــدی

فرآیند‌‌های کسـب وکار ترتیـب خاصـی از اقدامـات و فعالیت‌‌هایـی را در طـول زمـان و مـکان بـرای رسـیدن بـه یـک هـدف تجـاری ارائـه می‌دهنـد. تحلیـل، اجـرا و نظـارت بـر فرآیند‌‌ها بـر اسـاس داده‌‌‌های اینترنــت اشــیا دیــد بســیار جامعتــری از فرآینــد و پتانسـیل اسـتفاده نشـده در بهبـود فرآیند‌‌ها را نمایـان می‌کنـد. در گذشـته تحلیـل فرآیند‌‌ها و بـه خصـوص فرآینـدکاوی بـه دلیل ناکامـل بـودن و خطـا داشـتن فرآیند‌‌ها دچـار اختـلال می‌شـد؛ امــا اینترنــت اشــیا بــا تولیــد حجــم وســیعی از داده‌‌‌ها کــه در فضـای ابـری ذخیـره می‌شـود، داده‌‌‌های بیشـتری بـرای تحلیـل فراهــم می‌کنــد کــه مشــکل ناکامــل بــودن فرآیند‌‌ها را تــا حــد زیـادی مرتفـع کـرده و روش‌‌های جدیـدی بـرای اصـلاح خطـا بـر اســاس داده‌‌‌های گوناگــون ارائــه می‌دهــد. کار‌‌های پژوهشــی بســیاری در حــوزه‌ی ادغــام  BPMو IOT انجــام گرفته اســت بــرای مثــال اســتفاده از داده‌‌‌های به دســت آمــده از حســگر‌‌ها بــرای فعالســازی ســرویس‌‌ها یــا جهــت دادن بــه فرآیند‌‌های در حــال اجــرا بــه منظــور تطبیــق بــا وضعیــت اشــیا (انســان‌‌ها و ماشــین‌‌ها،) امــا همچنــان چالش‌‌های زیــادی در ایــن حــوزه وجــود دارد.

هــم مدیریــت فرآیند‌‌های کســب وکار و هــم اینترنــت اشــیا می‌تواننــد از ادغــام بــا یکدیگــر ســود ببرنــد:





اینترنــت اشــیا چگونــه از ادغــام بــا مدیریــت فرآیند‌‌های کســب وکار ســود ببــرد؟

یــک سیســتم پیچیــده بــا اجــزای گوناگــون کــه در محیطــی هوشـمند در تعامل‌انـد را در نظـر بگیریـد. محیطـی کـه از مـکان، حــرکات و تعامــلات اجــزا آگاه اســت. ایــن سیســتم می‌توانــد یــک کارخانــه بــا ربات‌‌های خــودکار ، خانــه‌ی ســالمندانی بــا ســالمندان متصــل بــه شــبکه و یــا در مقیاســی بزرگتــر یــک شــهر هوشــمند باشــد. رفتــار و جریــان بســیاری از اجــزا کــه فرآیند‌‌هایـی بـا جزئیـات زیـاد دارنـد می‌توانـد بـه زمـان حسـاس باشـد یـا هزینـه بـر باشـد و یـا دیگـر اجـزا را بـه خطـر بینـدازد و بسـیاری از ایـن فرآیند‌‌ها می‌تواننـد نـاکارا و غیرمفیـد باشـند. دانســتن هــدف و رویــه‌ی رفتــار اجــزا می‌توانــد پایــ‌ه‌ای بــرای برنامه‌ریــزی، اجــرا و امنیــت بهتــر سیســتم شــود.

مدیریــت فرآیند‌‌های کســب وکار چگونــه از ادغــام بــا اینترنــت اشــیا ســود ببــرد؟

یــک سیســتم پیچیــده را در نظــر بگیریــد بــا اجــزای مختلفــی کــه یــک تراکنــش کســب وکار را اجــرا می‌کننــد. ایــن سیســتم می‌توانــد یــک فرآینــد خریــد و ســفارش محصــول باشــد کــه محصــولات ســفارش داده می‌شــوند، دریافــت و انبــار می‌شــوند و در نهایــت بهایشــان پرداخــت می‌شــود. گرچــه ایــن سیســتم می‌توانــد هرکــدام از مراحــل را ردیابــی کنــد امــا نیــاز دارد بــه ارتبـاط هـر جـز و یـا داده‌‌‌های وارد شـده ی دسـتی در مـواردی کــه فعالیــت توســط عامــل انســانی انجــام می‌شــود. اگــر ایــن داده‌‌ها ثبـت نشـوند و یـا اشـتباه ثبـت شـوند، اختلالاتـی بیـن فرآینـد طراحـی شـده توسـط رایانـه و فرآینـد واقعـی رخ می‌دهـد. ایــن نگرانی‌ها در مواقعــی کــه افــراد شــرکت کننده در فرآینــد از فرآینــد مــدل شــده تبعیــت نکننــد نیــز وجــود دارد. مثــلا در مواقــع اورژانســی در فرآیند‌های حــوزه ی ســلامت و یــا وقتــی کــه فرآینــد اجــرا شــده امــا اطلاعــات آن ثبــت نشد‌ه اســت. ایــن ســناریو‌ها بــا نزدیــک کــردن ابــزار دیجیتالــی بــا محیــط فیزیکــی بهتــر مدیریــت می‌شــوند. کامــل شــدن یــک فرآینــد دسـتی می‌توانـد بـا اسـتفاده از حسـگر‌های مناسـب قابل مشـاهده شـود . اینترنـت اشـیا می‌توانـد مدیریـت فرآیند‌های کسـب وکار را بــا دریافــت مــداوم اطلاعــات و فعــال کــردن ســرویس‌ها و ارتقــای تصمیمگیــری کامــل کنــد. نقــاط تصمیمگیــری در فرآیند‌ها نیــاز بــه اطلاعــات مرتــب دارنــد تــا تصمیم گیــری معقــول باشــد. در روش ســنتی ایــن داده‌‌ها از پایــگاه داده‌‌ها و انبارداده‌‌ها بــه دســت می‌آینــد کــه داده‌‌های قدیمــی را فراهــم می‌کنــد در صورتــی کــه نیــاز بــه داده‌‌های بــه روزتــری داریــم کــه ایــن داده‌‌ها می‌تواننــد از طریــق اینترنــت اشــیا بــه دســت بیاینـد و تصمیـم گیـری دقیـق تـری را بـه همـراه داشته باشـند کــه بــا وجــود حســگر‌ها نیــاز بــه ثبــت اطلاعــات دســتی کمتــر شـده و داده‌‌هایـی دقیقتـر، خطا‌های کمتـر و کارایـی بیشـتر را بــه همــراه می‌آورد.

مدیریت فرآیند های کسب و کار 
(سامانه نو ، نشریه مهندسی صنایع دانشگاه علم و صنعت ایران)
اطلاعات بیشتر درمورد شماره مدیریت فرآیند‌های کسب و کار

نویسنده: حسین یعقوبی
برگرفته از نشریه سامانه‌نو “مدیریت فرآیند‌های کسب و کار

مهندسی صنایع در سیستم های سلامت (پرتودرمانی با شدت تنظیم شده )

تغییراتــی کــه بــا گذشــت زمــان در سیســتم ســلامت بــه وجــود آمده اســت، باعــث شــده تــا بــه یــک سیســتم پیچیــده و متغیــر تبدیــل شود. همچنیــن ایــن سیســتم پیچیــده قســمت بزرگــی از هزینه هــای دولتــی را در بــر میگیــرد. بنابرایــن نیــاز بــه بهبــود در ایــن سیســتمها بــه شــدت احســاس می شــود و وجــود یــک دیــد سیســتمی، مــورد توجــه واقــع میشــود.

بــا وجــود پزشــکان بــا تجربه، نیــروی انســانی متبحــر و امکانــات مناســب، همچنــان ســازمانهای وابســته بــه نظــام ســلامت ماننــد بیمارســتانها، کلینیکهــا و ســایر مراکــز بــا مشــکلات زیــادی مواجــه هســتند. هــر چنــد تمــام بخشــها و افــراد مســئولیتهای خــود را به درســتی و بینقــص انجــام می دهند امــا در اکثــر مــوارد مشاهده شده عمده این مشکلات بــه دلیــل عــدم وجــود یــک نــگاه سیســتمی بــه ایــن مراکــز بــه وجــود می آینــد. مهندســی صنایــع (سیســتمهای ســلامت) کمــک میکنــد تــا سیســتمهای موجــود ســلامت شناســایی، بررســی و آنالیــز شــوند؛ ســپس بــا ارائــه راه حلهایــی، سیســتم کاراتــر عمــل کنــد و بهرهــوری سیســتم افزایــش یابــد. ایــن امــر باعــث میشــود بیمارســتانها بیمارمحــور، پاســخگو و انعطــاف پذیرتــر باشــند. البتــه بــا توجــه بــه گســترده بــودن حوزههــای مطالعاتــی مهندســی تمــام قســمتهای نظــام ســلامت میتوانــد از اقدامــات ًصنایــع، تقریبــا لازم پیشــنهاد شــده توســط مهنــدس صنایــع بهمنظــور افزایــش بهرهــوری بهــره ببرنــد.

یکــی از کاربردهــای مهندســی صنایــع در حــوزه ســلامت، برنامه‌ریــزی درمــان پرتودرمانــی بــرای بیمــاری ســرطان اســت. ســرطان بیمــاری خطرناکــی اســت کــه بــا کم توجهــی و عــدم درمان بــه موقــع مــی توانــد بــه راحتــی جــان بیمــار را بگیــرد. متاســفانه ایــن بیمــاری امروزه بــه صــورت بســیار گســترده در ســطح جهــان دیــده می شــود. روش هــای رایــج در درمــان ســرطان کــه پزشکان براسـاس نــوع ســرطان، میــزان گســتردگی و شــرایط بیمــار پیــش می‌گیرنــد، جراحــی، پرتودرمانــی، شــیمی درمانی و هورموندرمانــی هســتند. بیــش از یــک قــرن، پرتودرمانــی دارای نقــش مهمــی در درمــان ســرطان بوده اســت. پرتودرمانــی بــه دو زیــر شــاخه؛ تابــش خارجــی پرتــو و تابــش داخلــی (براکیتراپــی) تقســیم میشــود.

در براکیتراپــی، طــی عمــل جراحــی بــاز و یــا بــا اســتفاده از ســوزن، کاتــر یــا لولــه، گلوله‌هــای رادیواکتیــو در نزدیکــی یــا در داخــل تومــور قــرار میگیرنــد. در تابــش خارجــی از دســتگاه‌های تابش برای ارائــه اشــعه ایکــس، الکتــرون و پروتــون بــه تومــور اســتفاده می‌کنند. پیشــرفت‌های تکنولوژیکــی در رادیولــوژی انکولــوژی، طــی چنــد دهــه گذشــته باعــث تغییــر اساســی روش پرتودرمانــی شــده اســت. بــرای تابــش خارجــی پرتــو روشــهای مختلفــی وجــود دارد کــه یکــی از اســت. ایــن روش‌ها پرتودرمانی بــا شــدت تنظیــم شــده (IMRT) است.

طراحــی درمــان یــک گام اولیــه و مهــم بــرای درمــان هــر بیمــار تحــت پرتــو درمانــی اســت. هــر بیمــاری کــه بــا پرتــو درمانــی تحــت درمــان قــرار می‌گیــرد بایــد طــرح درمــان منحصربه فــردی داشــته باشــد. در فرآینــد طراحــی درمــان، نــوع پرتــو مشــخص میشــود؛ عکــس ســه‌بعدی بیمــار مــورد تجزیه وتحلیــل قرارگرفتــه و شــکل اجمالــی حجــم هــدف به‌دســت می‌آیــد. (حجــم بــدن بیمــار بــه ســه دســته تقســیم میشــود: حجــم هــدف برنامهریزی شده (PTV) شــامل محدوده‌ی مشــکوک بــه وجــود ســلول‌های ســرطانی، اندام‌های تحــت ریســک (OARs) اندامهایی که در نزدیکی PTV هســتند و بافتهــای نرمــال یعنــی تمامــی قســمتهای نزدیکــی دیگــر بــدن.) ســپس در مــورد میــزان دوزی کــه بایــد بــه حجم‌های موردنظــر انتقــال یابــد تصمیمگیــری میشــود.

پرتودرمانــی بــا شــدت تنظیم شــده (IMRT) روشی رایج برای انتقــال اشــعه بــه بافــت ســرطانی بــا هــدف انتقــال دوز تجویزشــده بــه حجــم هــدف و درعین حــال کاهــش آســیب بــه اندامهــای ســالم شــامل دو تصمیــم IMRTاطــراف تومــور اســت. فرآینــد درمــان بــا اساســی، انتخــاب زوایــای پرتــو و محاســبهی شــدت پرتوهــا اســت. بهینهســازی زوایــای پرتــو از اهمیــت زیــادی برخــوردار اســت کــه حجــم محاســبات بالایــی دارد.

از طــرف دیگــر، در برخــی مــوارد حرکــت و جابهجایــی تومــور در بــدن بیمــار بســیار ســریع اســت؛ ازایــن رو کوتــاه بــودن زمــان بهینه ســازی مــورد توجــه و ضــروری اســت. عــلاوه بــر آن کنتــرل دوز تابشــی زمانــی کــه اطــراف تومــور بافت هــای حساســی چــون نخــاع، کلیــه، روده، چشــم، ریــه، قلــب و ماننــد آن قــرار دارنــد، بســیار حیاتــی اســت. درنتیجــه ارائــه مدلــی کارا ازنظــر مدت زمــان حــل و کیفیــت جــواب (کاهــش میــزان آســیب بــه بافتهــای ســالم بــدن تــا حــد ممکــن و درعین حــال رســاندن میــزان دوز تجویزشــده بــه بافتهــای ســرطانی بــرای از بیــن بــردن کامــل آنهــا)، بــرای به‌دســت آوردن طــرح درمــان از اهمیــت بالایــی برخــوردار اســت.

یکــی از کارهــای مهندســان صنایــع بهینهســازی اســت کــه در پژوهشــها، مدلهــای مختلــف بهینهســازی شــامل برنامهریــزی خطــی، برنامهریــزی غیــر خطــی، برنامهریــزی عــدد صحیــح مختلــط، برنامهریــزی چنــد هدفــه خطــی و غیــر خطــی را بــرای بهدســت آوردن طــرح درمــان بهــکار گرفتهانــد. عــلاوه بــر در نظــر گرفتــن مدلهــای مختلــف، روشــها و الگوریتمهــای مختلفــی ارائــه کردهانــد کــه از لحــاظ مــدت زمــان حــل و کیفیــت جــواب مــورد بررســی و مقایســه قــرار گرفته‌ انــد.

عــلاوه بــر دغدغــه مــدت زمــان حــل، در فرآینــد پرتــو درمانــی عوامــل غیرقطعــی ماننــد تنظیــم موقعیــت بیمــار، تعریــف حجــم تومــور، حرکــت فیزیولوژیــک نامنظم (ماننــد تنفس) و دوز جذبشــده وجــود دارد کــه منجــر بــه ایجــاد تغییــر در فرآینــد درمــان میشــوند. اثربخشــی درمــان ســرطان نیازمنــد کاهــش عــدم قطعیــت ناشــی از ایــن عوامــل اســت و در نظــر گرفتــن ایــن عوامــل میتوانــد باعــث افزایــش کیفیــت جــواب شــود. به طــور خــاص مدیریــت حرکــت تومــور، چالــش عمــده در زمینــه پرتــو درمانــی خارجــی باقــی IGRT مانده اســت. یــک راه حــل بــرای کاهــش عــدم قطعیتهــا اســت کــه مشــکل ایــن روش زمــان بــر بــودن و در نتیجــه هزینــه بــر بــودن آن اســت. ازایــن رو از ایــن روش اغلــب بــرای تومورهــای نزدیــک بــه ســاختارهای حســاس و اندامهــای حیاتــی بــدن اســتفاده همچنیــن بــرای تومورهایــی کــه احتمــالا در طــول IGRTمیشــود. درمــان، تحــت تأثیــر تنفــس قــرار می گیرنــد و حرکــت می کننــد، ماننــد تومورهــای ریــه، مــورد اســتفاده قــرار میگیرد.

مهنــدس صنایــع بایــد بــرای نیــل بــه هــدف بهبود کیفیت درمان به وســیله ی پرتودرمانــی بــا شــدت تنظیمشــده راهکارهایــی ارائــه کنــد و بررســی کنــد کــه بــرای مدیریــت عــدم قطعیت هــا چــه اقداماتــی لازم اســت و آیــا بــا در نظــر گرفتــن ایــن عــدم قطعیتهــا میتــوان بــه طــرح درمانــی باکیفیــت کاراتــر رســید یــا خیــر؟

دستگاه IMRT

نویسنده : منیره امینی زاده زارع

برگرفته از نشریه سامانه نو “سیستم های سلامت”

کاربرد داده کاوی در مهندسی صنایع

انبار داده برای شرکت مثل یک حافظه عمل می کند ولی حافظه بدون هوش و آگاهی فایده چندانی ندارد. آگاهی به ما اجازه می دهد در حافظه قبلی خود جستجو کنیم، به الگو های خاصی توجه نماییم، قوانینی را ایجاد کنیم، به ایده های جدیدی برسیم، سوال های درستی بپرسیم و پیش بینی هایی در مورد آینده انجام دهیم.

داده کاوی به بررسی و تجزیه و تحلیل مقادیر عظیمی از داده ها به منظور این کشف الگو ها و قوانین پنهان معنی دار درون داده ها اطلاق می شود. ابزار با پردازش و استخراج دانش با ارزش از داده ها فرایند تصمیم گیری و برنامه ریزی را تسهیل می نمایند؛ بدین ترتیب سازمان ها می توانند به منظور بهره برداری و استخراج اطلاعات از انبوه داده های ذخیره شده از آن استفاده نمایند.

برای کاربرد این دانش نمی توان مرز و محدودیتی متصور شد و تمامی زمینه های برخوردار از پایگاه های داده می‌توانند زمینه های کاری آن باشند. حال این سوال مطرح می شود که داده کاوی در کدام حوزه از مهندسی صنایع می تواند مورد استفاده قرار گیرد؟

کاربرد داده کاوی در مهندسی صنایع

همانطور که گفته شد به دلیل آنکه داده کاوی با تجزیه و تحلیل میان انبوهی از داده ها؛ همبستگی ها، الگو ها، قواعد و وابستگی را کشف می کند، می تواند در بسیاری از حوزه ها کاربرد داشته باشد.

مهندسی صنایع شاخه اي از علم است که طراحي، بهبود، و کاربست سیستم هاي یکپارچه متشکل از انسان، مواد، تجهیزات، انرژي، و اطلاعات را در برمي گیرد. مهندسین صنایع به منظور انتخاب و تصمیم گیری در به کار بستن فاکتور های اولیه تولید مانند؛ ماشین آلات، مواد مصرفی، نیروی انسانی، فرایند تولید، و اطلاعات و انرژی لازم برای تولید محصولات و خدمات، باید کارآمدترین روش را برگزینند. همچنین مهندسین صنایع وظایفی چون؛ برنامه ریزی، طراحی، اجرا و مدیریت یکپارچه محصولات و سیستم، زمان بندی و کنترل هزینه و… را برعهده دارند.

مقالات بسیاری در زمینه کاربرد این ابزار در حوزه مهندسی صنایع نوشته شده است. از کاربردهای این ابزار می توان به زمینه های کنترل کیفیت ،زمانبندی ،بهینه سازی فرایند ، مدیریت زنجیره تامین یا SCM ، کنترل فرایند ، طراحی مهندسی تحلیل نتایج به دست آمده از سیستم های تولیدی ، توسعه ی محصول ، سیستم های تصمیم یار یا پشتیبان تصمیم ، طراحی چیدمان و بازآرایی واحدهای صنعتی، تعمیرات و نگهداری و قابلیت اطمینان در سیستم ها ، مدیریت ارتباط با مشتری یا CRM و هوش تجاری یا BI اشاره نمود؛ که در ادامه به تشریح چند مورد از آن ها پرداخته شده‌است.

کنترل کیفیت

داده کاوی در کنترل کیفیت آماری جزء جدایی ناپذیری از ابزارهای تصمیم گیری می باشد که در آنالیز نمودار فرایند-رفتار به کار برده می شود. علاوه بر این تکنیک های داده کاوی برای تحلیل و شناسایی خرابی های احتمالی به کار گرفته می شود. از این ابزار برای پیش بینی نیز می توان بهره برد. مدل های پیش بینی با استفاده از ایجاد قواعد بر مبنای داده های فرایند به پیش بینی پرداخته از انحراف توسعه جلوگیری می کنند.

مدیریت زنجیره تامین

روش های مختلف طبقه بندی (نظارت شده) و خوشه بندی (غیر نظارت شده) برای گروه بندی مشتریان، خدمات دهندگان و کالاها (یا خدمات) مورد استفاده واقع شده اند، و هدف اصلی آن ها، ایجاد یک تصویر برای بیان خلاصه تر از زنجیره تامین بوده است.

زمان بندی

یکی از حوزه های مهمی که می توان از تکنیک های داده کاوی استفاده نمود؛ برنامه ریزی است. به ویژه در مواردی که ماشین ها با قابلیت های مختلف و ظایف با نیازمندی های متفاوت وجود دارند (مانند مسأله زمان بندی منعطف ) با استفاده از رویکردهای داده کاوی وجود خواهد داشت. این موضوع نیز، می تواند با استفاده از رویکردهای طبقه بندی یا خوشه بندی انجام شود. همچنین به منظور برنامه ریزی تست کیفیت نیز می توان از داده کاوی استفاده نمود. به طور عمومی تخصیص تعداد اپراتورها و ایستگاه های کاری مورد نیاز برای یک کار معین را می توان با استفاده از قوانین و مدل های استخراج شده از داده های گذشته مانند توان بازدهی و کارایی عملیات بهبود بخشید.

طراحی مهندسی

شامل مجموعه وسیعی از مسائل بهینه سازی و مهندسی است، که بنابر شرایط محیط صنعتی و بازار هدف، غالبا به صورت یک مسأله با دینامیک بالا و اغلب به صورت توأم با عدم قطعیت طرح می‌شود. داشتن یک سری قواعد سر انگشتی برای تصمیم گیری سریع، با استفاده از روش های داده کاوی (به ویژه روش های رگرسیون) قابل انجام خواهدبود.

سیستم های تولیدی

به منظور بهینه سازی روند تولید و یا اشکال زدایی از آن، یکی دیگر از مهم ترین زمینه های کاربردی داده کاوی در این حوزه محسوب می شود. برای موضوع تشخیص و طبقه بندی خطا در سیستم های تولید، و ایجاد هشدارهای مهم برای ناظران، روش های طبقه بندی می توانند کاربرد داشته باشند. در خصوص بهینه سازی روند تولید و اتوماسیون خطوط تولید، استفاده از روش های مبتنی بر قواعد(Rule-based Systems ) مدیریت و کنترل کیفیت نیز، یکی دیگر از زمینه های بسیار مهم و کاربردی داده کاوی در زمینه سیستم های تولید است.

ایمنی

از نقطه نظر ایمنی، مطالعات داده کاوی در حوزه حوادث جاده ای منجر به ایجاد مدل های دسته بندی و شناسایی عوامل موثر بر حوادث شدید شده است.

سیستم های تصمیم یار یا پشتیبان

تصمیم سیستم های تصمیم یار به عنوان یک موضوع بسیار کلی تر، که تقریبا در همه زمینه های تخصصی و فنی کاربرد دارد، می تواند در حوزه مهندسی صنایع و زمینه های مرتبط کاربرد داشته باشد. یکی از رویکردهای طراحی چنین سیستم هایی، که به مدیران و مهندسین ناظر بر فرایندها امکان تصمیم گیری سریع، اصولی و درست را می دهد، استفاده از رویکردهای مبتنی بر کشف
دانش (Discovery Knowledge ) و داده کاوی است.

کاهش هزینه

داده کاوی در کاهش هزینه ها نیز کاربرد دارد. یک مثال خوب کاربرد این تکنیک در کاهش هزینه های محصولات سفارشی است که با آنالیز فروش، گزینه های محصولات با تقاضاهای بالاتر را شناسایی می کند. محصولات با بالاترین شباهت می توانند با هم تولید شوند تا هزینه تولید و انبارداری کاهش یابد.

طراحی چیدمان و بازآرایی واحدهای صنعتی

طراحی چیدمان و بازآرایی واحدهای صنعتی تاکنون در چندین کار پژوهشی مورد مطالعه واقع شده است و نتایج جالبی از آن به دست آمده اند. به عنوان مثال از روش کاوش قواعد وابستگی برای حل مسائلی نظیر سیستم های تولید سلولی و تشکیل سلول ها، استفاده شده است. در این حوزه، بیشتر روش های مبتنی بر سیستم های خبره و همین طور سیستم های چند عاملی تاکنون کاربرد داشته اند و طبعا جای کار برای استفاده از روش های دیگر در این حوزه وجود دارد.

تعمیرات و نگهداری و قابلیت اطمینان در سیستم ها

تعمیرات و نگهداری و قابلیت اطمینان در سیستم ها مجموعه ای از مسائل هستند که می توان از روش های داده کاوی برای حل آن ها استفاده نمود. فرمول هایی که برای تخمین قابلیت اطمینان در سیستم ها استفاده می شوند، بعضا دارای هزینه محاسباتی بالایی هستند و گاهی قابلیت اطمینان یک سیستم، چندان فرمول پذیر و محاسبه پذیر نیست. با استفاده از رویکردهای رگرسیون و مدل سازی، می توان مدلی سریع و محاسباتی برای تخمین مقدار قابلیت اطمینان، احتمال خرابی، پیش بینی زمان خرابی آتی، پیش بینی نرخ و میزان خرابی و مواردی از این قبیل استفاده نمود. در مورد مباحث تعمیرات و نگهداری، و اعمال سیاست های بهینه در این خصوص برای مدیریت هزینه ها و همین طور افزایش کارایی و کیفیت سیستم ها، امکان استفاده از روش های داده کاوی وجود دارد. برای تصمیم گیری مناسب، می توان از روش های طبقه بندی، خوشه بندی و یا مبتنی بر قواعد استفاده نمود و برای انجام تخمین در خصوص کمیت های پیوسته موجود در سیستم، امکان استفاده از رویکردهای مبتنی بر رگرسیون غیرخطی، وجود دارد.

مدیریت ارتباط با مشتریان

به دفعات از روش های داده کاوی برای حل مسائل مربوط به این حوزه ها، استفاده شده اند. البته این موارد و کاربردهای مشابه آن، در زیر مجموعه ی هوش تجاری نیز مورد مطالعه قرار می گیرند، که زمینه بسیار مهمی در کاربردهای داده کاوی است.

نویسنده : بهار امیر معینی

برگرفته از نشریه سامانه‌ نو شمارهٔ “علوم داده”

شماره «علوم داده» نشریه مهندسی صنایع سامانه نو